غذای رژیمی با برنج قهوه ای
غذای رژیمی با برنج قهوه ای یعنی برنج سفید را با دانهٔ کامل عوض کنید و کنارش پروتئین کمچرب، سبزی فراوان و روغن اندک بگذارید؛ فقط عوضکردن نوع برنج کافی نیست. در این مقاله ۹ دستور با مقدار و زمان پخت مشخص میخوانید، همراه با اصول پخت درست و بررسی ادعاهای رایج دربارهٔ لاغری، دیابت و کبد چرب.
مطالب را با دادههای USDA، FDA، NHS و مرورهای پژوهشی سنجیدهایم؛ پس اگر جایی دستوری را با ادعای اغراقآمیز دیدهاید، اینجا نسخهٔ دقیقترش را پیدا میکنید. برای شروع میتوانید همین حالا برنج قهوهای کامفیروزی سبوسدار رایسان را با ضمانت بازگشت وجه و تست کیفیت سفارش دهید.
چرا غذای رژیمی با برنج قهوه ای انتخاب خوبی است؟
برنج قهوهای دانهٔ کامل برنج است: فقط پوستهٔ سخت بیرونی جدا شده و سبوس و جوانه سر جایشاناند. برنج سفید همان دانه است که سبوس و جوانهاش را در فرآوری از دست داده. بهای این تفاوت، پخت طولانیتر و بافت سفتتر است؛ پژوهشی روی برنج قهوهای رقم هاشمی همین دو ویژگی را دلیل پذیرش کمتر آن میان مصرفکنندهها میداند. با روش درست، هر دو مشکل حل میشود.

برنج قهوهای در هر فنجان چه دارد؟
| ماده مغذی | مقدار تقریبی در ۱ فنجان پخته (حدود ۲۰۰ گرم) |
|---|---|
| انرژی | ۲۱۵ تا ۲۵۰ کیلوکالری |
| پروتئین | حدود ۵ گرم |
| فیبر | ۳ تا ۳٫۵ گرم |
| منگنز | حدود ۸۶٪ نیاز روزانه |
| منیزیم | حدود ۱۹٪ نیاز روزانه |
این اعداد برای برنج دانهبلند در دادههای USDA است و بسته به منبع و وزن فنجان اندکی فرق میکند؛ ارقام ایرانی مثل کامفیروزی و هاشمی هم کمی متفاوتاند. نکتهٔ مهم همان ۵ گرم پروتئین است. برنج قهوهای منبع انرژی و فیبر است، نه منبع پروتئین؛ پروتئین غذا باید از مرغ، حبوبات یا ماهی بیاید.
آیا برنج قهوهای لاغر میکند؟
بهتنهایی نه. فراتحلیلی در Advances in Nutrition (۲۰۲۱) روی ۳۲ کارآزمایی نشان داد غذاهای غلات کامل نسبت به غلات تصفیهشده گرسنگی را کمتر و سیری را بیشتر میکنند. اما نتایج کارآزماییها دربارهٔ وزن یکدست نبوده است. مطالعات جمعیتی هم نمیتوانند ثابت کنند غلات کامل علت لاغری است یا فقط نشانهٔ سبک زندگی سالمتر. نتیجهٔ عملی این است که برنج قهوهای کمک میکند کمتر گرسنه شوید، ولی اندازهٔ بشقاب و روغن غذا همچنان تعیینکنندهاند. برای برنامهٔ کاملتر، راهنمای کامل برنج قهوه ای برای لاغری را بخوانید.
چطور برنج قهوه ای را برای غذای رژیمی بپزیم؟
پخت درست، پایهٔ هر غذا با برنج قهوه ای است. این پنج اصل نتیجهٔ همهٔ دستورهای بعدی را بهتر میکند:

- شستن و خیساندن: برنج را بشویید و ۳۰ دقیقه تا چند ساعت خیس کنید. آب خیساندن را دور بریزید. خیساندن دانه را نرمتر و پخت را کوتاهتر میکند، اما در یک مطالعهٔ دانشگاه واخنینگن خیساندن کمترین اثر را بر کاهش اسید فیتیک داشت (کمتر از حدود ۲۰٪).
- نسبت آب و زمان: برای کته معمولاً ۱ پیمانه برنج به ۲ تا ۲٫۵ پیمانه آب، حدود ۴۰ تا ۴۵ دقیقه شعلهٔ کم و ۱۰ دقیقه استراحت با درب بسته لازم است. برای برنج خیسخورده نزدیک ۲ پیمانه کافی است.
- حرارت: بعد از اولین جوش، شعله را کم کنید و در طول پخت درب را باز نکنید.
- سهم بشقاب: برای هر نفر حدود یک فنجان برنج پخته بکشید. راهنمای بشقاب سالم هاروارد نیمی از بشقاب را به سبزی و میوه، یکچهارم را به غلات کامل و یکچهارم را به پروتئین میدهد.
- تنوع غلات: چند وعده در هفته برنج قهوهای بخورید و بقیه را با جو، گندم کامل، جو دوسر و حبوبات پر کنید.
کته یا پخت پرآب؛ کدام برای آرسنیک بهتر است؟
برنج قهوهای آرسنیک بیشتری از سفید دارد، چون آرسنیک در جوانه و سبوس جمع میشود. این موضوع برای مصرف روزانهٔ طولانیمدت مهمتر از یک وعده است. در پخت کته، آرسنیک تقریباً در برنج میماند. پخت در آب زیاد آرسنیک را کم میکند، ولی بخشی از ویتامینها هم با آب میرود. روش «نیمپز با جذب» دانشگاه شفیلد، یعنی ۵ دقیقه جوشاندن در آب زیاد، آبکشی و پخت با آب تازه روی شعلهٔ کم، بیش از نیمی از آرسنیک برنج قهوهای را برداشت و بیشتر مواد معدنی را نگه داشت.

| روش | کاهش آرسنیک | حفظ مواد مغذی | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| کته (جذب کامل آب) | تقریباً بدون تغییر | بیشترین | پلو و غذاهای یکقابلمهای |
| پخت پرآب و آبکشی | حدود ۴۰ تا ۶۵٪ (بسته به مطالعه) | بخشی از ویتامینها کم میشود | سالاد، سوپ، کنار غذا |
| نیمپز با جذب (شفیلد) | بیش از ۵۰٪ | بیشتر مواد معدنی حفظ میشود | هر غذایی که برنج را جدا میپزید |
در دستورهای زیر، اگر میخواهید نسخهٔ کمآرسنیک بپزید، برنج خیسخورده را ۵ دقیقه در آب جوش زیاد بجوشانید، آبکش کنید و بعد با آب تازهٔ ذکرشده در دستور وارد غذا کنید. پخت مرحلهبهمرحله با مایکروویو و بخارپز را هم میتوانید ببینید: طرز پخت برنج قهوه ای را مرحلهبهمرحله بخوانید.
برنج قهوهای برای دیابت، کبد چرب و کودکان؛ چه چیزی ثابت شده؟
در بسیاری از سایتها برنج قهوهای «درمانکننده» معرفی میشود. شواهد فعلی محتاطترند.
دیابت
در فراتحلیل PeerJ (۲۰۲۱) برنج قهوهای بهجای سفید روی HbA1c و قند ناشتای مبتلایان به پیشدیابت و دیابت نوع ۲ اثری نداشت؛ کیفیت شواهد پایین تا متوسط و مطالعات کوتاهمدت بود. در مقابل، مرور BMJ Open (۲۰۲۲) مصرف برنج سفید را با خطر بیشتر دیابت نوع ۲ و برنج قهوهای را با خطر کمتر مرتبط دید، اما دادهٔ برنج قهوهای محدود بود. پس جایگزینی برنج سفید با قهوهای حرکت درستی است، ولی دارو نیست. سهم غذا و برنامهٔ دارویی را پزشک تنظیم میکند. بهترین برنج برای دیابت را با جزئیات ببینید.
کبد چرب
مرور ۲۰۲۴ روی مطالعات مشاهدهای نشان داد مصرف بیشتر غلات کامل با خطر کمتر بیماریهای مزمن کبدی مرتبط است (نسبت شانس حدود ۰٫۹). این «ارتباط» است، نه اثبات درمان. مرور ۲۰۱۳ هم میگوید توصیهٔ تغذیهای اختصاصی برای کبد چرب محدود است و جایگزینی غلات تصفیهشده با غلات کامل را قابلتوجه میداند. برنج قهوهای میتواند بخشی از رژیم کبد چرب باشد، اما اصل کار کاهش وزن، تحرک و پیگیری پزشک است. نکات مصرف برنج قهوه ای در رژیم کبد چرب را بخوانید.
کودکان و باردارها
FDA برای نوپاها رژیمی متعادل با غلات متنوع و برای باردارها غلاتی مثل گندم، جو دوسر و جو را در کنار برنج توصیه میکند. در بررسی ۱۳۰۰ نمونه، FDA نگرانی فوری یا کوتاهمدت را گزارش نکرد. بنابراین سوپ یا پلوی برنج قهوهای مشکلی ندارد، به شرط اینکه همهٔ وعدهها برنج نباشد. نکات کامل تغذیهٔ کودکان با برنج قهوه ای را بخوانید.
طرز تهیه ۹ غذای رژیمی با برنج قهوه ای
با برنج قهوه ای چی بپزیم؟ این ۹ دستور را برای ۴ نفر نوشتهایم. «پیمانه» یعنی لیوان ۲۰۰ میلیلیتری و هر پیمانه برنج خام حدود ۱۵۰ گرم است. یکی از دستورهای ایرانی ۳ پیمانه برنج را معادل ۴۵۰ گرم مینویسد. برنج را طبق اصول بالا خیس کنید و آب خیساندن را دور بریزید.
۱. پلو مرغ و سبزیجات با برنج قهوهای
مواد لازم: ۲ پیمانه برنج قهوهای خیسخورده، ۲ سینهٔ مرغ بدون پوست (حدود ۴۰۰ گرم)، ۱ پیاز، ۱ هویج، ۱ فلفل دلمهای، ۲۰۰ گرم قارچ، ۲ قاشق غذاخوری روغن زیتون، ½ قاشق چایخوری زردچوبه، نمک و فلفل سیاه، ۴ پیمانه آب داغ.
- مرغ را مکعبی کنید و با زردچوبه، نمک و فلفل ۱۰ دقیقه بگذارید بماند.
- پیاز را با روغن در قابلمهٔ تهضخیم ۵ دقیقه تفت دهید. مرغ را اضافه کنید و ۵ دقیقه بچرخانید تا رنگش عوض شود.
- هویج و فلفل دلمه را ۳ دقیقه و سپس قارچ را ۳ دقیقه تفت دهید.
- برنج آبکششده را ۱ دقیقه هم بزنید و ۴ پیمانه آب داغ و نمک بریزید.
- بعد از جوش، شعله را کم کنید و درب را ببندید. ۴۰ تا ۴۵ دقیقه بپزید و ۱۰ دقیقه با دمکنی استراحت دهید.
طرز تهیه برنج قهوه ای با مرغ ساده است، اما دو نکته آن را رژیمی میکند: روغن را از ۲ قاشق غذاخوری بیشتر نکنید و سهم سبزی را کم نگیرید. اگر آب زود تمام شد و برنج هنوز سفت بود، نیم پیمانه آب داغ اضافه کنید.
۲. لوبیا پلو با برنج قهوهای
مواد لازم: ۲ پیمانه برنج خیسخورده، ۱٫۵ پیمانه لوبیا قرمز خشک، ۲۵۰ گرم گوشت چرخکردهٔ کمچرب، ۱ پیاز، ۲ قاشق غذاخوری رب گوجه، ۱ قاشق غذاخوری روغن زیتون، زردچوبه، نمک، فلفل، ۴ پیمانه آب.
- لوبیا را از شب قبل خیس کنید. آب را دور بریزید و لوبیا را با آب تازه ۱۰ دقیقه شدید بجوشانید. بعد روی شعلهٔ کم ۴۵ تا ۶۰ دقیقه بپزید تا نرم شود.
- پیاز و گوشت را ۸ تا ۱۰ دقیقه با روغن تفت دهید. رب و ادویه را اضافه کنید و ۳ دقیقه بچرخانید تا بوی خامی رب برود.
- لوبیای پخته، برنج و ۴ پیمانه آب را اضافه کنید.
- بعد از جوش، شعله را کم کنید و ۴۰ تا ۴۵ دقیقه با درب بسته بپزید. ۱۰ دقیقه استراحت دهید.
لوبیای قرمز خام یا نیمپز سمی است. Health Canada حداقل ۵ ساعت خیساندن و ۱۰ دقیقه جوشاندن شدید را توصیه میکند و آهستهپز را مناسب نمیداند؛ لوبیای کنسروی از این مرحله معاف است.
۳. عدسپلو با برنج قهوهای
مواد لازم: ۲ پیمانه برنج خیسخورده، ۱ پیمانه عدس سبز یا قهوهای (بدون نیاز به خیساندن)، ۱ پیاز نازک، ۱ قاشق غذاخوری روغن، ½ قاشق چایخوری دارچین، زردچوبه، نمک، ۲ قاشق غذاخوری کشمش (اختیاری)، حدود ۵٫۵ پیمانه آب.
- پیاز را با روغن تفت دهید تا شفاف شود. عدس شستهشده و ۲ پیمانه آب را اضافه کنید و ۱۰ تا ۱۲ دقیقه بپزید تا نیمپز شود.
- برنج آبکششده، زردچوبه، دارچین، نمک و ۳٫۵ پیمانه آب داغ را اضافه کنید.
- بعد از جوش، شعله را کم کنید و ۴۰ دقیقه با درب بسته بپزید. اگر آب زود تمام شد، نیم پیمانه آب داغ اضافه کنید.
- ۱۰ دقیقه استراحت دهید. کشمش را جدا با کمی آب نرم کنید و روی غذا بریزید.
عدسپلو نشان میدهد غذای رژیمی لازم نیست گوشت داشته باشد؛ عدس پروتئین گیاهی و فیبر اضافه میکند. فقط مراقب کشمش و خرمای همراهش باشید که قند اضافه میکنند.
۴. سالاد برنج قهوهای با سبزیجات و سس وینیگرت
مواد لازم: ۱ پیمانه برنج خام (حدود ۳ پیمانه پخته)، ۱ خیار، ۲ گوجه، ۱ فلفل دلمهای، ¼ پیاز قرمز، ۱۰ زیتون، ¼ پیمانه جعفری خردشده. برای سس: ۳ قاشق غذاخوری روغن زیتون، ۲ قاشق غذاخوری آبلیمو یا سرکه، ۱ قاشق چایخوری خردل (اختیاری)، نمک و فلفل.
- برنج را به روش کته یا پرآب بپزید و در ظرف پهن بریزید تا سرد شود.
- سبزیها را نگینی خرد کنید و زیتون را حلقه کنید.
- مواد سس را در شیشه تکان دهید.
- برنج سرد، سبزی و جعفری را مخلوط کنید و درست قبل از سرو سس را بریزید.
سالاد برنج قهوه ای برای ناهار بیرونبر عالی است، ولی همانجا خطر مسمومیت هم هست. NHS توصیه میکند برنج پخته را ترجیحاً ظرف یک ساعت سرد کنید و حداکثر یک روز در یخچال نگه دارید.
۵. برنج قهوهای با سالاد اسفناج و گوجه
مواد لازم: ۲ پیمانه برنج قهوهای پخته، حدود ۱۰۰ گرم اسفناج تازهٔ شستهشده، ۲ گوجه، ¼ پیمانه شوید تازه، ۱ حبه سیر رندهشده، ۲ قاشق غذاخوری روغن زیتون، ۱ قاشق غذاخوری سرکهٔ قرمز، نمک و فلفل.
- اسفناج را ریز و گوجه را نگینی خرد کنید.
- روغن، سرکه، سیر، شوید، نمک و فلفل را مخلوط کنید.
- برنج پخته را با اسفناج و گوجه ترکیب کنید و سس را اضافه کنید.
این سریعترین دستور است و حدود ۱۰ دقیقه وقت میبرد، به شرط اینکه برنج از قبل پخته باشد. برای پخت برنج قهوهای در قابلمه و پلوپز، این راهنما را ببینید.
۶. سوپ مرغ و برنج قهوهای
مواد لازم: ۴۰۰ گرم ران مرغ بدون پوست، ۱ پیاز، ۱ هویج، ۲ ساقه کرفس، ۲ حبه سیر، ½ پیمانه برنج قهوهای خیسخورده، ۶ پیمانه آب یا آب مرغ، جعفری تازه، نمک و فلفل.
- مرغ، پیاز، هویج، کرفس و سیر را با آب به جوش بیاورید و کف آن را بگیرید.
- روی شعلهٔ کم ۴۵ دقیقه بپزید تا مرغ نرم شود. مرغ را درآورید و ریشریش کنید.
- برنج را به سوپ اضافه کنید و ۳۰ تا ۴۰ دقیقه بپزید تا نرم شود.
- مرغ را برگردانید و جعفری و ادویه بریزید.
برای کودکان میتوانید سوپ را نرمتر بپزید. بهخاطر آرسنیک، گاهی همین سوپ را با جو یا ماکارونی ریز هم درست کنید.
۷. دلمه برگ مو با برنج قهوهای
مواد لازم: ۲۵۰ گرم برگ مو، ½ پیمانه برنج قهوهای خیسخورده، ½ پیمانه لپه، ۲۰۰ گرم گوشت چرخکردهٔ کمچرب (اختیاری)، ۱ پیاز، ۲ حبه سیر، ۱ پیمانه سبزی خردشده (جعفری، شوید، نعنا)، ۳ قاشق غذاخوری آبلیمو، ۱ قاشق غذاخوری رب انار، ۳ قاشق غذاخوری روغن زیتون، نمک، فلفل، ۱٫۵ پیمانه آب.
- برنج را ۱۵ دقیقه و لپه را جداگانه تا نیمپز بپزید.
- پیاز و گوشت را تفت دهید. لپه، برنج نیمپز، سبزی، سیر، نمک و فلفل را مخلوط کنید.
- برگها را ۲ دقیقه در آب داغ بخیسانید. روی هر برگ ۱ قاشق مایه بگذارید و بپیچید.
- دلمهها را در قابلمه بچینید. آب، آبلیمو، رب انار و روغن را اضافه کنید، یک بشقاب رویشان بگذارید و ۶۰ تا ۷۵ دقیقه روی شعلهٔ کم بپزید.
برگ مو شور است. اگر از نوع آماده استفاده میکنید، خوب آبکش کنید و نمک مایه را کم بگیرید.
۸. کوفته تبریزی سبک با برنج قهوهای
مواد لازم: ۴۰۰ گرم گوشت چرخکردهٔ کمچرب، ۱ پیمانه برنج قهوهای کاملاً پخته و نرم، ½ پیمانه لپهٔ پخته، ۱ پیمانه سبزی خردشده (جعفری، ترخون، شوید)، ۱ پیاز رندهشده، ۱ تخممرغ، زردچوبه، نمک، فلفل. برای سس: ۱ پیاز، ۲ قاشق غذاخوری رب گوجه، ۱ قاشق غذاخوری روغن، ۴ پیمانه آب.
- مواد کوفته را خوب ورز دهید و ۴ گلولهٔ بزرگ بسازید.
- پیاز سس را با روغن تفت دهید، رب و زردچوبه را اضافه کنید و آب را بریزید تا بجوشد.
- کوفتهها را آرام در سس بگذارید و ۶۰ تا ۷۵ دقیقه روی شعلهٔ کم با درب بسته بپزید. سرخکردن لازم نیست.
- چربی سطح سس را بگیرید.
این وعده سنگینتر از سالادهاست. با یک سالاد بزرگ کنارش بخورید و آن را وعدهٔ ویژه حساب کنید، نه شام روزانه.
۹. چیکن فیستا با برنج قهوهای
مواد لازم: ۲ پیمانه برنج خیسخورده، ۴ پیمانه آب، ۲ سینهٔ مرغ نواری، ۱ پیاز، ۳ فلفل دلمهای رنگی، ۱ پیمانه لوبیا چشمبلبلی پخته، ۱٫۵ پیمانه ذرت پخته، ۱ قاشق غذاخوری روغن زیتون، ۱ قاشق چایخوری پودر سیر، ½ قاشق چایخوری زنجبیل، پاپریکا یا فلفل قرمز، نمک.
- برنج را با ۴ پیمانه آب و نمک به روش کته ۴۰ تا ۴۵ دقیقه بپزید و ۱۰ دقیقه استراحت دهید.
- مرغ را با پودر سیر، زنجبیل، پاپریکا و نمک مزهدار کنید و ۶ تا ۷ دقیقه با روغن تفت دهید.
- پیاز و فلفل دلمه را ۵ دقیقه اضافه کنید. لوبیا و ذرت را بریزید و ۳ دقیقه بچرخانید.
- مخلوط را آرام با برنج ترکیب کنید و گرم سرو کنید.
اگر ورزشکارید و پروتئین بیشتری میخواهید، مرغ و لوبیا را بیشتر کنید، نه برنج را. برنج قهوه ای برای بدنسازی را بخوانید.
جدول مقایسهٔ ۹ غذای رژیمی با برنج قهوه ای
غذاهایی که با برنج قهوه ای درست میشه فقط پلو نیستند. جدول زیر ۹ گزینه را از نظر پروتئین، زمان و موقعیت مصرف مقایسه میکند. زمانها تقریبی و بدون احتساب خیساندناند.
| غذا | پروتئین اصلی | زمان تقریبی | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| پلو مرغ و سبزیجات | مرغ | حدود ۸۰ دقیقه | ناهار یا شام روزانه |
| لوبیا پلو | گوشت کمچرب و لوبیا | حدود ۲ ساعت | ناهار پرانرژی |
| عدسپلو | عدس (گیاهی) | حدود ۷۰ دقیقه | شام بدون گوشت |
| سالاد برنج با وینیگرت | اختیاری (مرغ یا تخممرغ) | حدود ۶۰ دقیقه | ناهار بیرونبر، با رعایت یخچال |
| سالاد اسفناج و گوجه | اختیاری | ۱۰ دقیقه | شام سبک |
| سوپ مرغ و برنج | مرغ | حدود ۹۰ دقیقه | شام سبک |
| دلمه برگ مو | گوشت کمچرب و لپه | حدود ۲ ساعت | مهمانی یا وعدهٔ ویژه |
| کوفته تبریزی سبک | گوشت کمچرب و لپه | حدود ۲ ساعت | وعدهٔ سنگینتر هفتگی |
| چیکن فیستا | مرغ و لوبیا | حدود ۷۵ دقیقه | ناهار سیرکننده |
جمعبندی: غذای رژیمی با برنج قهوه ای را از کجا شروع کنیم؟
غذای رژیمی با برنج قهوه ای در سه کار خلاصه میشود. اول، برنج را خیس کنید و درست بپزید: نسبت ۱ به ۲ تا ۲٫۵، حدود ۴۰ تا ۴۵ دقیقه و ۱۰ دقیقه استراحت. دوم، بشقاب را با یکچهارم غلات کامل، یکچهارم پروتئین و نیمی سبزی بچینید. سوم، غلات را متنوع کنید تا آرسنیک و فیتیک مسئله نشوند. ۹ دستور بالا از سالاد ۱۰ دقیقهای تا کوفتهٔ ۲ ساعته را پوشش میدهند. لوبیای قرمز را همیشه کامل بپزید و برنج پختهٔ باقیمانده را ظرف یک ساعت سرد و حداکثر یک روز نگه دارید. برنج قهوهای دارو نیست؛ دربارهٔ دیابت و کبد چرب فقط مکمل برنامهٔ پزشک است.
برای شروع، برنج قهوهای کامفیروزی سبوسدار ۵ کیلوگرمی رایسان را سفارش دهید. این محصول با ضمانت بازگشت وجه و تست کیفیت عرضه میشود. بقیهٔ محصولات را هم در دستهٔ برنج قهوهای رایسان ببینید. کدام دستور را امتحان میکنید؟ نظر و سؤالتان را در بخش دیدگاهها بنویسید.
منابع
- دانشگاه شفیلد: روش پخت کمآرسنیک
- FDA: آرسنیک معدنی در برنج و فرآوردههای برنجی
- PeerJ 2021: برنج قهوهای و کنترل قند خون
- BMJ Open 2022: برنج سفید، برنج قهوهای و خطر دیابت نوع ۲
- Advances in Nutrition 2021: غلات کامل، اشتها و دریافت انرژی
- Food & Function 2024: غلات کامل و بیماریهای مزمن کبدی
- Health Canada: لکتین در حبوبات خشک
- NHS: برنج پخته و مسمومیت غذایی
- Harvard: Healthy Eating Plate
- پژوهش دربارهٔ کیفیت پخت برنج قهوهای رقم هاشمی
- دانشگاه واخنینگن: خیساندن، جوانهزنی و اسید فیتیک